Dõi theo hành trình của người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt: Kỳ công sáng tạo
Học tiếng việt

Dõi theo hành trình của người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt: Kỳ công sáng tạo

Ngân Hà
Ngân Hà

25/02/20223 phút đọc

Mục lục bài viết

Bạn có bao giờ thắc mắc ai là người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt? Để hình thành được những nét chữ tiếng Việt như hôm nay là cả một quá trình dài của cha ông ta. Cùng tìm hiểu về người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt cùng những điều lý thú xung quanh nó mà chưa chắc ai cũng biết.

Tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức của Việt Nam, cái ngôn ngữ này đã trải qua bao thăng trầm lịch sử mới có được những nét chữ vẹn nguyên như ngày hôm nay. Để trả lời cho câu hỏi “ai là người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt” thì đầu tiên phải tìm hiểu nguồn gốc của “tiếng Việt” 

Cuốn sách chữ quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam. (Ảnh: sưu tầm Internet)

Những giai đoạn thay đổi của bộ chữ tiếng Việt

Trong lịch sử Việt Nam, có ba loại văn tự được dùng để ghi chép là chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ. Chữ Hán và chữ Nôm được gọi là văn tự ngữ tố, mỗi chữ biểu thị một hoặc một số âm tiết. Còn chữ quốc ngữ được viết theo tiếng Latinh, ngôn ngữ nhánh thuộc ngữ hệ Ấn-Âu. 

Trong suốt 1000 năm bị đô hộ bởi phong kiến Trung Hoa, tức là từ đầu công nguyên đến thế kỷ X, nước ta bị áp đặt phải sử dụng chữ Hán và tiếng Hán. Khi đó, dưới chế độ cai trị của người Trung Quốc, dân ta buộc phải đến trường học thi thư, chữ Hán, và thi cử bằng chữ Hán.

Từ sau thế kỷ thứ X, tuy Việt Nam giành được độc lập tự chủ, nhưng chữ Hán vẫn tiếp tục là một phương tiện chính trong việc ghi chép. Mặc dù dân ta cũng đã sáng tạo ra chữ Nôm, một hệ chữ ngữ tố dùng viết tiếng Việt, song nó vẫn là dựa trên cơ sở cấu tạo và đường nét như chữ Hán. 

Từ thời thế kỷ thứ XI đến thế kỷ XIV thì hệ thống chữ Nôm mới thực sự hoàn chỉnh. Đến cuối thế kỷ 18 - đầu thế kỷ 19 thì chữ Nôm đã phát triển tới mức át cả địa vị chữ Hán. Truyện Kiều của Nguyễn Du là minh chứng rõ nhất cho việc sử dụng chữ Nôm. 

Triều đình Việt Nam bỏ thi chữ Hán năm 1919. (Ảnh: sưu tầm Internet)

Bảng chữ cái tiếng Việt ra đời khi nào? 

Chữ Hán chỉ bị thay thế bởi chữ Quốc ngữ vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Nền khoa bảng dùng chữ Hán cũng chấm dứt ở kỳ thi cuối cùng vào năm 1919, khi chữ quốc ngữ được bắt đầu được sử dụng chính thức tại Việt Nam. 

Các phong trào cải cách trong giai đoạn này như Hội Trí Tri, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục và ngành báo chí mới hình thành, đã thừa nhận và cổ động việc học "chữ Quốc ngữ" ở toàn cõi nước Việt. Chữ quốc ngữ lúc bấy giờ được coi là phương tiện thuận lợi cho học hành và nâng cao dân trí. Và đây cũng chính là bộ chữ ta chúng ta đang dùng hiện nay.

“Cha đẻ” chữ Quốc ngữ - người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt

Với mục đích truyền giáo, các giáo sĩ thuộc Dòng Tên đã đến nước ta, mà điểm đến đầu tiên là Hội An vào đầu thế kỷ 17. Tất cả họ đều dùng tiếng Hán và Nhật để giao tiếp với dân địa phương thông qua sự hỗ trợ phiên dịch của các thương nhân. 

Đối với người Việt, học chữ Nôm đã khó, huống chi là đối với người ngoại quốc. Thực tế, chữ Nôm vẫn có thể học được, viết được nhưng không thể phổ biến rộng rãi. Vì thế cho nên vào năm 1617, giáo sĩ Francesco de Pina người Bồ Đào Nha - người phương Tây giỏi tiếng Việt nhất thời bấy giờ, với mong muốn có thể truyền lại kinh sách giáo lý đạo Thiên Chúa, ông đã cùng một số giáo sĩ khác bắt tay vào Latin hóa tiếng Việt. 

Giáo sĩ Alexandre de Rhodes. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Các giáo sĩ được công nhận là tác giả của chữ quốc ngữ là giáo sĩ Francesco de Pina, Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa (người Bồ Đào Nha), Cristoforo Borri (người Ý), Alexandre de Rhodes (người Pháp)... Tuy nhiên, trong số này, chỉ có giáo sĩ Đắc Lộ cho in cuốn sách tiếng Việt đầu tiên: Từ điển Việt - Bồ - La nên được người Việt cho là người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt từ hơn trăm năm qua.

Tuy nhiên, qua các di cảo cho thấy rằng chữ quốc ngữ ra đời từ năm 1618 cho đến 1625 với sự hợp tác của nhiều người. Đa số "tác giả" của chữ quốc ngữ đều là người Bồ Đào Nha, người Ý cùng một số người Việt theo đạo Thiên Chúa góp sức. Người được xác định có công lớn nhất trong việc tạo ra chữ quốc ngữ chính là giáo sĩ Francesco de Pina người Bồ Đào Nha.

Một bản di cảo của giáo sĩ Francesco de Pina người Bồ Đào Nha. (Ảnh: Tuoitre.online)

Francesco de Pina đến Hội An đầu năm 1617, cuối năm 1625 ông chết đuối trên biển Cù Lao Chàm. Thi thể ông được chôn ở sau nhà thờ Phước Kiều (nay là nhà thờ Thánh Andre), tỉnh Quảng Nam. Đây cũng là nhà thờ do chính ông thành lập khi đến cư trú tại Thanh Chiêm và là nơi trú ngụ của nhiều giáo sĩ khác.

Xem thêm: Tại sao lại phải luyện viết bảng chữ cái tiếng Việt kiểu đẹp?

Bảng chữ cái tiếng Việt ngày xưa 

Thuở “sơ khai”, bảng chữ cái tiếng Việt vẫn chưa hoàn chỉnh. Việc Latin hóa tiếng Việt được tiến hành lâu dài. Ban đầu, các giáo sĩ ghi lại âm tiếng Việt bằng những từ ngữ mà "chỉ họ mới hiểu được" như Cecham (Kẻ Chàm, một cách gọi xưa của Thanh Chiêm), Quamguya (Quảng Nghĩa), Quinin (Qui Nhơn), nayre (nài, nài voi), ... rồi tiến đến Ke Cham (Kẻ Chàm), Qui nin (Qui Nhơn), ten si (tiến sĩ), dau nhu (đạo Nho),... sau hết mới có dấu như ngày nay. Trong những lần trở lại Đàng Trong và Đàng Ngoài, giáo sĩ Đắc Lộ thu thập thêm những kiến thức về tiếng Việt, đặc biệt là dấu thanh,...

Một trang sách Phép giảng tám ngày viết bằng hai thứ tiếng Việt - La Mã của giáo sĩ Đắc Lộ. (Ảnh: tuoitre.online)

Tháng 5-1862, sau khi chiếm ba tỉnh miền Đông Nam kỳ, Pháp đã thành lập Trường Thông ngôn dạy hai thứ tiếng: Pháp và quốc ngữ nhằm đào tạo ngôn ngữ cho quân đội viễn chinh. Ngay khi Trường Thông ngôn thành lập, ông Trương Vĩnh Ký được mời làm giáo sư và cũng là thầy giáo dạy chữ Việt đầu tiên. Ông đã viết cuốn sách giáo khoa đầu tiên là Ngữ pháp tiếng Annam (Abrégé de grammaire Annamite), sau đó là hàng loạt sách giáo khoa như Chuyện tiếng An Nam và tiếng Langsa, Chữ quốc ngữ và lịch sử An Nam, Văn phạm tiếng An Nam, … Sách của ông cũng dạy đặt câu sao cho đúng cách và có hệ thống và khoa học.

Trương Vĩnh Ký và một trang sách giáo khoa của ông. (Ảnh: Tuoitre.online)

Như vậy có thể nói,  Francesco de Pina là người có công lớn trong việc tạo ra chữ Quốc ngữ và Trương Vĩnh Ký đã xây dựng tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt hoàn chỉnh như ngày nay.

“Tiếng Việt còn thì nước Việt còn”, việc tìm hiểu người tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt giúp ta hiểu thêm về lịch sử ngôn ngữ của dân tộc. Từ đó thêm trân trọng những công sức của cha ông. Học bảng chữ cái tiếng Việt không chỉ đơn thuần là học chữ mà còn là học cái tinh thần dân tộc của nước Việt ta từ ngàn đời.

Theo dõi Monkey tại đây để biết thêm nhiều thông tin hữu ích về giáo dục.

Ngân Hà
Ngân Hà
Biên tập viên tại Monkey

Tôi là Ngân Hà (Aly Ngân), biên tập viên đã có hơn 2 năm đảm nhận vị trí Content Marketing chuyên nghiệp, có kiến thức và kinh nghiệm viết bài về lĩnh vực giáo dục và sức khỏe,...

Bài viết liên quan

Bạn đang quan tâm đến các kiến thức nuôi dạy con đúng cách và hiệu quả?

Nhận tư vấn Monkey