Bức xạ là gì? Từ định nghĩa đến ứng dụng thực tế
Kiến thức cơ bản

Bức xạ là gì? Từ định nghĩa đến ứng dụng thực tế

Ngân Hà
Ngân Hà

01/02/20243 phút đọc

Mục lục bài viết

Bức xạ là một hiện tượng vật lý phổ biến trong tự nhiên và đời sống. Từ ánh sáng mặt trời, tia X, tia gamma đến bức xạ từ các thiết bị y tế, bức xạ đều có mặt xung quanh chúng ta. Vậy bức xạ là gì? Nó có những loại nào? Và ứng dụng của nó trong thực tế ra sao? Hãy cùng Monkey khám phá ngay sau đây!

Monkey Math
Monkey Junior
Tiếng anh cho trẻ mới bắt đầu
Giá chỉ từ
699.000 VNĐ
1199.000 VNĐ
discount
Save
40%
Xem đặc điểm nổi bật
Đặc điểm nổi bật
  • Khởi đầu tốt nhất cho con bắt đầu học tiếng Anh. Con học càng sớm càng có lợi thế.
  • Tích lũy 1000+ từ vựng mỗi năm và 6000 mẫu câu tiếng Anh trước 10 tuổi.
  • Linh hoạt sử dụng trên nhiều thiết bị.
Monkey Math
Monkey Stories
Giỏi tiếng anh trước tuổi lên 10
Giá chỉ từ
699.000 VNĐ
1199.000 VNĐ
discount
Save
40%
Xem đặc điểm nổi bật
Đặc điểm nổi bật
  • Thành thạo các kỹ năng tiếng Anh ngay trước 10 tuổi với hơn 1000 đầu truyện, hơn 100 bài học, 300+ sách nói. Nội dung thêm mới mỗi tuần.
  • Hơn 1.000 đầu truyện, hơn 300 bài học, gần 300 sách nói - thêm mới mỗi tuần.
  • Phát âm chuẩn ngay từ đầu nhờ Monkey Phonics - giúp đánh vần tiếng Anh dễ như tiếng Việt.
Monkey Math
Monkey Math
Học toán
Giá chỉ từ
499.000 VNĐ
832.000 VNĐ
discount
Save
40%
Xem đặc điểm nổi bật
Đặc điểm nổi bật
  • Tự tin nắm vững môn toán theo Chương trình GDPT mới.
  • Bổ trợ kĩ năng tiếng Anh bên cạnh Toán.
  • Tạo nhiều hồ sơ để cùng học trên 1 tài khoản duy nhất, đồng bộ tiến độ học trên tất cả các thiết bị.
Monkey Math
VMonkey
Học tiếng việt
Giá chỉ từ
399.000 VNĐ
665.000 VNĐ
discount
Save
40%
Xem đặc điểm nổi bật
Đặc điểm nổi bật
  • Đánh vần chuẩn nhờ học phần Học Vần - cập nhật theo chương trình mới nhất của Bộ GD&ĐT.
  • Đọc - hiểu, chính tả tiếng Việt dễ dàng và nhẹ nhàng hơn ngay tại nhà.
  • Bồi dưỡng trí tuệ cảm xúc (EQ) nhờ hơn 450 câu chuyện thuộc 11 chủ đề, nhiều thể loại truyện.

Bức xạ là gì?

Bức xạ là gì? Bức xạ là hiện tượng mà năng lượng được truyền tải thông qua không gian hoặc môi trường vật chất dưới dạng sóng hoặc hạt. 

Đây là quá trình lan tỏa hay truyền dẫn năng lượng từ nguồn phát đến các điểm xung quanh mà không yêu cầu sự truyền trực tiếp của vật chất. Năng lượng này có thể tồn tại dưới dạng sóng điện từ hoặc hạt, và có thể di chuyển qua không khí, chất lỏng, hay chất rắn, tùy thuộc vào tính chất của bức xạ.

Bức xạ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Các dạng bức xạ phổ biến

Bức xạ có thể được phân loại thành hai loại chính, gồm: bức xạ điện từ và bức xạ hạt. Cụ thể như sau:

Bức xạ điện từ

Bức xạ điện từ là gì? Bức xạ điện từ là hiện tượng mà ta quan sát được khi dao động điện trường và từ trường kết hợp với nhau và lan truyền trong không gian dưới dạng sóng. Trong quá trình này, sóng điện từ có tính chất như sóng, tuy nhiên, cũng bị lượng tử hóa thành các "đợt sóng" có tính chất giống như các hạt chuyển động được gọi là photon. Khi bức xạ điện từ lan truyền, nó mang theo năng lượng, động lượng và thông tin. 

Bức xạ điện từ có các tính chất sau:

  • Lan truyền theo đường thẳng trong môi trường chân không.

  • Tốc độ truyền của bức xạ điện từ trong chân không là tốc độ ánh sáng, khoảng 300.000 km/s.

  • Bức xạ điện từ có thể bị phản xạ, khúc xạ, tán xạ, hấp thụ.

  • Bức xạ điện từ có thể gây ra tác động sinh học, có thể có lợi hoặc có hại cho sức khỏe con người.

Một số ví dụ về bức xạ điện từ bao gồm: Ánh sáng nhìn thấy được; Sóng vô tuyến, được sử dụng trong truyền hình, radio, và điện thoại di động; Vi sóng, được sử dụng trong lò vi sóng và radar; Tia hồng ngoại, được sử dụng trong camera hồng ngoại và nhiệt kế hồng ngoại; Tia X, được sử dụng trong y học và công nghiệp; Tia gamma, được phát ra từ các phản ứng hạt nhân;...

Bức xạ điện từ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Bức xạ hạt

Bức xạ hạt là gì? Bức xạ hạt là một dạng của năng lượng bao gồm các hạt hạ nguyên tử, chúng di chuyển nhanh và tạo thành một dạng bức xạ đặc biệt. Khi nhóm các hạt này di chuyển theo cùng một hướng, chúng được gọi là chùm hạt, tương tự như tia sáng. Tính chất sóng của bức xạ hạt xuất phát từ hiện tượng lưỡng tính hạt-sóng, khiến cho mọi hạt chuyển động đều mang tính chất sóng. 

Bức xạ hạt có các tính chất sau:

  • Mang năng lượng cao, có thể gây ion hóa các nguyên tử, phân tử và phá vỡ các liên kết hóa học.

  • Có thể truyền đi trong không gian và vật chất.

  • Có thể gây ra các phản ứng hạt nhân.

Một số ví dụ về bức xạ hạt bao gồm:

  • Bức xạ alpha: là chùm hạt alpha, gồm hai proton và hai nơtron. Bức xạ alpha có năng lượng thấp, dễ bị hấp thụ và không thể đi xa trong không khí.

  • Bức xạ beta: là chùm hạt beta, gồm electron hoặc positron. Bức xạ beta có năng lượng cao hơn bức xạ alpha, có thể đi xa hơn trong không khí.

  • Bức xạ gamma: là sóng điện từ có năng lượng cao. Bức xạ gamma có năng lượng cao nhất trong các loại bức xạ hạt, có thể đi xa trong không khí và xuyên qua vật chất.

Bức xạ hạt. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Tổng bức xạ là gì?

Tổng bức xạ là gì? Tổng bức xạ là tổng lượng bức xạ mặt trời đến bề mặt Trái đất thuộc dạng bức xạ điện từ. Bức xạ mặt trời là nguồn năng lượng chính cho Trái đất, cung cấp năng lượng cho các quá trình tự nhiên như quang hợp, phong hóa, bóc mòn,... và là nguồn năng lượng tái tạo vô tận cho con người. Đơn vị đo tổng bức xạ là watt trên mét vuông (W/m2).

Tổng bức xạ được phân loại thành hai loại chính:

  • Bức xạ trực tiếp: là bức xạ mặt trời truyền qua khí quyển Trái đất mà không bị tán xạ bởi các hạt bụi, nước,... Bức xạ trực tiếp có cường độ cao nhất và có tác dụng chính là chiếu sáng và sưởi ấm cho bề mặt Trái đất.

  • Bức xạ khuếch tán: là bức xạ mặt trời bị tán xạ bởi các hạt bụi, nước,... trong khí quyển Trái đất. Bức xạ khuếch tán có cường độ thấp hơn bức xạ trực tiếp và có tác dụng chính là làm ấm không khí và bề mặt Trái đất.

Tổng bức xạ ở Việt Nam có sự phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian. Theo số liệu thống kê của Trung tâm Năng lượng Tái tạo, tổng bức xạ bình quân năm ở Việt Nam đạt khoảng 1.500 kWh/m2. Trong đó, tổng bức xạ ở miền Bắc thấp hơn miền Nam, tổng bức xạ ở miền Trung cao hơn miền Bắc và miền Nam.

Về phân bố theo thời gian, tổng bức xạ ở Việt Nam có xu hướng tăng từ tháng 3 đến tháng 9 và giảm từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau. Trong đó, tháng có tổng bức xạ cao nhất là tháng 7 và tháng có tổng bức xạ thấp nhất là tháng 1.

Tổng bức xạ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

An toàn bức xạ là gì?

An toàn bức xạ là gì? An toàn bức xạ là một khái niệm liên quan đến việc áp dụng các biện pháp để bảo vệ chống lại các ảnh hưởng tiêu cực của bức xạ. Mục tiêu của an toàn bức xạ là ngăn chặn sự cố và giảm thiểu tác động có thể xảy ra do tiếp xúc với bức xạ, nhằm bảo vệ sức khỏe của con người và bảo vệ môi trường.

Có nhiều biện pháp đảm bảo an toàn bức xạ, bao gồm:

  • Tiếp xúc với bức xạ ở mức thấp nhất có thể: Đây là biện pháp quan trọng nhất để đảm bảo an toàn bức xạ. Mức tiếp xúc với bức xạ được quy định bởi các quy chuẩn, tiêu chuẩn an toàn bức xạ.

  • Sử dụng các thiết bị, vật tư, hóa chất phóng xạ an toàn: Các thiết bị, vật tư, hóa chất phóng xạ phải được kiểm định, bảo dưỡng, sửa chữa định kỳ để đảm bảo an toàn.

  • Thực hiện các biện pháp phòng ngừa, ứng phó sự cố bức xạ: Các cơ sở sử dụng bức xạ phải có kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố bức xạ để giảm thiểu hậu quả của sự cố.

Tóm lại, an toàn bức xạ có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe con người và môi trường. An toàn bức xạ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh do bức xạ, bảo vệ sức khỏe của những người làm việc trong lĩnh vực sử dụng bức xạ, bảo vệ môi trường khỏi ô nhiễm bức xạ.

An toàn bức xạ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Ứng dụng của bức xạ trong đời sống

Bức xạ là gì? Bức xạ một dạng năng lượng có thể truyền đi trong không gian và vật chất dưới dạng sóng hoặc hạt. Tia bức xạ có nhiều ứng dụng trong đời sống, bao gồm:

Ứng dụng của bức xạ điện từ

Bức xạ điện từ có nhiều ứng dụng trong đời sống, bao gồm:

  • Trong y tế:

    • Chẩn đoán hình ảnh: Bức xạ ion hóa được sử dụng trong các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như X-quang, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI),... để tạo ra hình ảnh của cơ thể con người. Các hình ảnh này giúp bác sĩ chẩn đoán bệnh và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp.

    • Điều trị bệnh: Bức xạ ion hóa được sử dụng trong phương pháp xạ trị để tiêu diệt các tế bào ung thư.

    • Tiêm phóng xạ: Các hạt phóng xạ được tiêm vào cơ thể để tiêu diệt các tế bào ung thư hoặc các tế bào bất thường khác.

    • Khử trùng: Bức xạ ion hóa được sử dụng để khử trùng dụng cụ y tế, thực phẩm, nước,...

  • Trong công nghiệp:

    • Sản xuất điện: Bức xạ được sử dụng trong các nhà máy điện hạt nhân để tạo ra điện.

    • Xử lý vật liệu: Bức xạ được sử dụng để xử lý vật liệu, chẳng hạn như hàn, cắt, hàn hồ quang plasma,...

    • Kiểm tra không phá hủy: Bức xạ được sử dụng để kiểm tra chất lượng vật liệu mà không cần làm hỏng vật liệu đó.

    • Tạo màu: Bức xạ được sử dụng để tạo màu cho các sản phẩm như thủy tinh, gốm sứ,...

  • Trong nghiên cứu khoa học:

    • Nghiên cứu y học: Bức xạ được sử dụng để nghiên cứu các bệnh lý, cơ chế hoạt động của cơ thể,...

    • Nghiên cứu vật lý: Bức xạ được sử dụng để nghiên cứu các hiện tượng vật lý, chẳng hạn như cấu trúc nguyên tử, phân tử,...

    • Nghiên cứu hóa học: Bức xạ được sử dụng để nghiên cứu các phản ứng hóa học, tính chất của vật chất,...

Ngoài ra, bức xạ điện từ còn được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác, như: trồng trọt, nông nghiệp, môi trường,...

Ứng dụng của bức xạ điện từ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Ứng dụng của bức xạ hạt

Bức xạ hạt được phân thành bức xạ tích điện và bức xạ trung hòa, chúng đều có năng lượng cao, có thể gây ra nhiều tác dụng vật lý và hóa học khác nhau. Do đó, bức xạ hạt có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, như:

Một số ứng dụng cụ thể của bức xạ hạt tích điện:

  • Trong y tế:

    • Bức xạ proton được sử dụng để xạ trị ung thư não, ung thư tuyến tiền liệt,...

    • Bức xạ alpha được sử dụng để điều trị các bệnh về da, như bệnh vảy nến, bệnh ung thư da,...

  • Trong công nghiệp:

    • Bức xạ electron được sử dụng để hàn kim loại, cắt kim loại, tạo hình kim loại,...

    • Bức xạ ion nặng được sử dụng để gia công vật liệu, chẳng hạn như gia công bề mặt, gia công tinh,...

  • Trong nghiên cứu khoa học:

    • Bức xạ proton được sử dụng để nghiên cứu cấu trúc nguyên tử, phân tử,...

    • Bức xạ alpha được sử dụng để nghiên cứu tính chất của vật liệu, chẳng hạn như tính dẫn điện, tính dẫn nhiệt,...

ĐỪNG BỎ LỠ!!

Các giải pháp giúp con phát triển toàn diện về tư duy và ngôn ngữ.

Nhận ưu đãi lên đến 40% NGAY TẠI ĐÂY!

Một số ứng dụng cụ thể của bức xạ hạt trung hòa:

  • Trong y tế:

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để xạ trị ung thư não, ung thư tuyến tiền liệt,...

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để điều trị các bệnh về da, như bệnh vảy nến, bệnh ung thư da,...

  • Trong công nghiệp:

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để hàn kim loại, cắt kim loại, tạo hình kim loại,...

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để gia công vật liệu, chẳng hạn như gia công bề mặt, gia công tinh,...

  • Trong nghiên cứu khoa học:

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để nghiên cứu cấu trúc nguyên tử, phân tử,...

    • Bức xạ hạt nhân được sử dụng để nghiên cứu tính chất của vật liệu, chẳng hạn như tính dẫn điện, tính dẫn nhiệt,...

Ứng dụng của bức xạ hạt. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Các thí nghiệm thú vị về bức xạ

Các thí nghiệm thú vị dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về bức xạ là gì, cùng khám phá ngay!

Thí nghiệm 1: Thí nghiệm về sự truyền nhiệt bằng bức xạ

Thí nghiệm này chứng minh rằng nhiệt có thể truyền từ một vật sang vật khác mà không cần tiếp xúc vật lý. Để thực hiện thí nghiệm, ta cần chuẩn bị các vật liệu sau:

  • Một chiếc đèn pin

  • Một tấm giấy đen

  • Một tấm giấy trắng

  • Một nhiệt kế

Tiến hành thí nghiệm như sau:

  1. Đặt đèn pin cách tấm giấy đen và tấm giấy trắng khoảng 50 cm.

  2. Để nhiệt kế ở giữa hai tấm giấy.

  3. Bật đèn pin và quan sát nhiệt kế.

Ta sẽ thấy nhiệt kế ở giữa hai tấm giấy sẽ tăng lên. Điều này chứng tỏ rằng nhiệt từ đèn pin đã truyền sang hai tấm giấy bằng bức xạ.

Thí nghiệm về sự truyền nhiệt bằng bức xạ. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Thí nghiệm 2: Thí nghiệm về sự phân tán ánh sáng trắng

Thí nghiệm này chứng minh rằng ánh sáng trắng là tổng hợp của nhiều ánh sáng đơn sắc khác nhau. Để thực hiện thí nghiệm, ta cần chuẩn bị các vật liệu sau:

  • Một lăng kính thủy tinh

  • Một nguồn sáng trắng, chẳng hạn như đèn pin

  • Một màn chắn

Tiến hành thí nghiệm như sau:

  1. Đặt lăng kính thủy tinh trước nguồn sáng trắng.

  2. Đặt màn chắn sau lăng kính.

  3. Quan sát ánh sáng trên màn chắn.

Ta sẽ thấy ánh sáng trên màn chắn được phân tách thành nhiều màu sắc khác nhau. Điều này chứng tỏ rằng ánh sáng trắng là tổng hợp của nhiều ánh sáng đơn sắc khác nhau.

Xem thêm:

  1. Monkey Apps - Bộ ứng dụng học tập giúp trẻ phát triển toàn diện về tư duy và ngôn ngữ
  2. Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng gì? Hiện tượng giao thoa hai ánh sáng đơn sắc là gì?
  3. Cán cân bức xạ là gì? Thành phần và công thức tính cán cân bức xạ

Thí nghiệm 3: Thí nghiệm về sự tán xạ ánh sáng

Thí nghiệm này chứng minh rằng ánh sáng có thể bị tán xạ bởi các hạt nhỏ. Để thực hiện thí nghiệm, ta cần chuẩn bị các vật liệu sau:

  • Một nguồn sáng trắng, chẳng hạn như đèn pin

  • Một lọ thủy tinh chứa nước

  • Một cốc thủy tinh chứa nước

Tiến hành thí nghiệm như sau:

  1. Đặt nguồn sáng trắng phía sau lọ thủy tinh.

  2. Đặt cốc thủy tinh phía sau nguồn sáng trắng.

  3. Quan sát ánh sáng trên màn chắn.

Ta sẽ thấy ánh sáng trên màn chắn ở phía sau lọ thủy tinh bị tán xạ mạnh hơn ánh sáng trên màn chắn ở phía sau cốc thủy tinh. Điều này chứng tỏ rằng ánh sáng có thể bị tán xạ bởi các hạt nhỏ.

Thí nghiệm về sự tán xạ ánh sáng. (Ảnh: Sưu tầm Internet)

Ngoài các thí nghiệm trên, còn có rất nhiều thí nghiệm thú vị khác về bức xạ. Các thí nghiệm này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của bức xạ là gì và các ứng dụng của nó trong cuộc sống.

Ngân Hà
Ngân Hà

Tôi là Ngân Hà (Aly Ngân), biên tập viên đã có hơn 2 năm đảm nhận vị trí Content Marketing chuyên nghiệp, có kiến thức và kinh nghiệm viết bài về lĩnh vực giáo dục và sức khỏe,...

Bài viết liên quan

Trẻ em cần được trao cơ hội để có thể học tập và phát triển tốt hơn. Giúp con khai phá tiềm năng tư duy và ngôn ngữ ngay hôm nay.

Nhận tư vấn Monkey